جهت هفتم

نوشتن، سفر کردن، زیستن

یگانه — Mon, 21 May 2012 20:43:19 GMT

مرز مشخصی ندارند این ها. مگر می توانی زندگی درونی و بیرونی ات را جدا کنی از هم. متاثرند: تاثیر و تاثر. و تاثیر و تاثر نه بین دو پدیده ی جامد و صلب. بین دو هستیِ سیال و بدون مرز. دو هستیِ بیمرز و مرموز که در هم نفوذ میکنند و یکدیگر را تغییر می دهند. هر هستیای مرموز است. و مرموزترین قسمت اش «ادراک» است...

اما سفر. این یکی به نظرم یک چیز قشنگی دارد در اش...بین زیستن و نوشتن است

انسان جهان دارد، خودش. و بیرون اش نیز جهانیست. کلمه ها در این دو جهان جاری اند. فقط کلمه ها. فقط این موجودات اسرارآمیز اجازه ی تردد بین هر دو جهان را دارند. اینجاست که انسان می درخشد. به خاطر «کلمات». نطق. گفتن. انسان از زندان طبیعت می گریزد با این حفر. کلماتی که مثل حفارانی از جهان بیرون به درون و بالعکس می روند و می آیند. نوشتن شبیه است به حفاری. به نقب زدن. رفتن به دنیایی که هیچ کس جز انسان اجازه اش را ندارد. شکستن مرزهای طبیعت، طبیعتِ صامت. شکستن سکوت طبیعتِ صامت. شکستن سکوت سنگ حتی... اگر انسان نباشد، اگر ادراک در قالب کلمه ها جاری نشود، «آن برگ درخت جنگل دور» افتادن یا نیافتادن اش بی معنی ست. اینجاست که انسان است که به جهان معنا می بخشد. چون اوست که ادراک می کند. اینجاست که به این باور می رسم که خدا جهان را برای انسان آفریده است. چون جهان بی انسان، جهانِ بی معنا، بود یا نبوداش یکسان است.

مفهوم خدا هم بی انسان یک مفهومِ «ادراک نشده» است. یک مفهومِ به کلمه در نیامده و سرگردان. یک کلمهی ناگفته است. «و در آغاز هیچ نبود، تنها کلمه بود». و بشارت خدا به چه چیز میتواند باشد جز «کلمه» و چه چیز میتواند زندگی ببخشد، «مسیح» باشد، جز کلمه و «بشرناک به کلمه منا اسمه مسیح». این کلمه ای که { } و جهان بیرون و درون را با حفاری خود متصل می کند. این کلمه ای که جهان درون و بیرون را فرقی نمی نهد. این کلمهی راستین. این کلمهی ستوده...

نه! راستش هرچه فکر می کنم جهان بیرون از درون جدا نیست. چیزهایی هست که اگر من نباشم هست. اما «هست»ی سرگردان و بی معنا... من حتی فکر میکنم که این به وضوح نشان می دهد که «اندیشه» امتداد مییابد. «آگاهی» نمیمیرد. با مرگ نابود نمیشود. برایم واضح است. اگر من دیده باشم آن «برگ درخت جنگل دور را» پس آن برگ درخت در آگاهی من زیست میکند و امتداد مییابد. پس من با مرگم نابود نمیشوم. چون آن برگ درخت هست. اگر آگاهی با مرگ من بمیرد، هستیِ آن برگ بی مفهوم می شود. ادراکی از آن برگ که در من بوده یا آن منای که آن برگ را ادراک کرده و جزو هستی اوست بی مفهوم می شود؛ عدم می شود و عدم وجود ندارد پس این ممکن نیست. من به آن برگ می اندیشم پس او هست. حتی اگر من نباشم. حتی اگر نباشم می اندیشم؛ در آن هستی. من نمی میرم چون هستی هست. من بیرون از خودم- بیرون از این مرزهای شناخته شدهی خود- زیست می کنم، چون خودی منفصل نیستم. چون خود- هیچ خودی- منفصل نیست. هستی به من راه دارد و من به هستی. سفر همین است. زیستن و تردد میان این دو هستی. و ادراک اتصال آنها. در «تعلیق»ِ سفر این اتصال را بهتر حس میکنی. این جاری و سیال بودن هستی را. اما به محض اینکه بایستی، متوقف شوی در خود، محدودیت هستیِ خودت را درک میکنی. اینجا، این توقف، این حضر، است که درون و بیرون دارد. سفر بیرونی و درونی ندارد. سفر سفر است.

این دل گرفتگیِ مداوم

یگانه — Wed, 16 May 2012 10:20:15 GMT

سفر. باید سفر کنم. باید باز هم سفر کنم. «سفرهایی مرا در کوچه هاشان خواب میبینند». همیشه. سفر باید «این دل گرفتگیِ مداوم» را اندکی تسلی دهد. اما سفر هم مثل افیون است! تا برگردی اثرش می رود. همان وقت باید سفر جدیدی را شروع کنی. در درون و بیرون...

در درون و بیرون... من همیشه مسافر بودم. به خصوص این ده سال اخیر را. همین زنده نگهام داشته. مطمئنم اگر روزی دیگر نتوانم بروم، اگر روزی، یا حتی ساعتی بایستم می میرم. از ایستادن وحشت دارم. شاید تنها چیزی که ازش می ترسم. ایستادن روی یک وجب جا، روی یک جمله، روی یک دایره کلمه ...

هیچ جا جای ماندن نیست. تنها بایدی که همیشه بهاش پایبند ماندم این است: باید رفت!

مسافر یک آدمِ بیتاریخ است. آدمها شیفتهی تاریخشان می شوند. شیفتهی اینکه بایستند، یک دست را تکیه بدهند به لبهی جایی و بگویند: «آره! از دو سال پیش تا حالا ...». من در ده سال گذشته به ندرت جایی ماندهام. هیچ وقت نمیتوانم موقع خرید یک گپ کوتاه بزنم با سوپری سرکوچه که «خوب از وقتی که من اینجا بودم...» شاید هم زمانی بودم! درست یادم نیست. ننشستهام حساب کنم. اما یادم نیست چیزی دربارهی گذشتهام با اشیا. با ساختمانها. با اتفاقها. بیتاریخام. همیشه انگار در سفرم. سفر جزئی از من شده است. مختصاتِ بودنام را برده ام به "رفتن". «هستم اگر می روم، گر نروم نیستم» ...

آن لحظه هایی که بین دو شهر، دو آبادی، دو تمدن، دو فرهنگ ... در راهی، جزء هیچ یک از آن تمدنها و فرهنگها نیست. به هیچ ملک و مملکتی متعلق نیست. آن لحظه ها بیشتر از هروقت مال خودت است. مال توی تنها. این به نظرم گرانبهاترین چیزیست که میشود در ازای تنهایی و دوری خرید. یک آزادیِ خاص و بینظیر. یک «تعلیق». هیچ چیز به اندازهی تعلیق آدم را آدم نمیکند. وقتی معلقی، وقتی دیگر این جاذبهی زمین نیست که به تو وزن میدهد، دیگر تویی و خودت. هرچه هستی، هستی. به هیچ چیز و هیچ کس مربوط نیستی. حتی به زمان. این لحظه هایی که «در راهی» و هنوز نرسیدهای متعلق به هیچ زمانی نیست. گذشته و آینده در هم ادغام میشوند. زمان وجودش را مدیونِ مکان است. وقتی تو در مکان زیست نمیکنی، وقتی زیستات از مکان آزاد میشود، از زمان هم میگذری. معلق.

سفر هیچ «عرف»ی ندارد. سفر قوانینِ بیقانون خودش را دارد. همهی قوانین و عرفها و تحذیرات مالِ حضر است. سفر انگار بال میدهد بهات تا از بالا زمین را بنگری، بیرون از تمامی قراردادها و قوانین نوشته و نانوشته. توی سفر مجبور نیستی درگیر هزار طناب جامعه باشی که از هزار سو میکِشدت. قانونها مال اجتماع است. سفر فُراداست. قائم به خویش است. «میان»ِ دو جاست و خود هیچ جا نیست. پس در هیچ جا، در سفر، سکنی میگزینم...

اما رسیدن همیشه برایم آغاز دلتنگی است. همین که آفتابِ اولین روزِ مقصد روی صورتم میتابد و اتاقم را نیمهروشن میکند و مجبورم میکند باز به دنیا چشم باز کنم، دلتنگی مثل نوسانات الکترومغناطیسی اطرافم فرود میآید توی صورتم. بیمقدمه. بیماخره. دلتنگی برای من جای پاهای سنگین زمان است که باز خودش را در مکانِ من پیدا میکند. باز باید به ساعت نگاه کنی. باز روزت شروع می شود. ساعت هویت مییابد. سفر روز و شب ندارد. این حضر است که باز «روز» دارد... باز «روز از نو و روزی از نو»

پ.ن: یاس خوبم! این ها را که مینوشتم یاد تو بودم که میروی... گفتم با کلمه ها چند قدم بدرقه ات کرده باشم...گرم باشد دلت در آن سرزمین سرد... پر سفر باشی!

"The time to go is never right

When we say goodbye … "

ادیوم های رفاقتی

یگانه — Sun, 13 May 2012 11:27:05 GMT

«الف صفر» یعنی چه؟ چه معنایی به ذهنتان می آورد؟ خواننده شاید می پندارد، خوب الف اولین حرف الفباست و صفر هم نخستین ارقام. اگر قدری به سیستم نام گذاری آشنا باشد شاید بگوید ممکن است شماره ی یک کلاس باشد مثلن. صفر هم لابد یعنی طبقه ی هم کف. اما اگر کسی از دانشجوهای شریف این عبارت را خوانده باشد الان پوزخندی بر لب دارد! یک عبارت درون دانشگاهی! ( لو نمی دهم! فقط در این حد راهنمایی می کنم که اولین جایی ست که معمولن دانشجوهای ورودی یاد می گیرند! ;) )

اما دانشگاه اولین مکانی نیست که ما در آن «ادیوم (Idiom) های رفاقتی» خاص خودمان را داریم. هر جامعه ی کوچکی که شکل می گیرد از این «ادیوم»ها به عنوان پل های معنایی استفاده می کند. کلمه ها و عباراتی خاص کسانی که نوعی از زندگی مشترک را با هم تجربه کرده اند. افراد از این عبارات نه فقط برای طعنه یا شوخی یا راز مشترک که به عنوان اصطلاحات جدیدی که حاوی بارهای جدید معنایی هستند کمک می گیرند.

تکیه کلام های بین گروهی و یا کلمه های پر فرکانس بیرون از این دایره نیستند. دوستانی که در یک شب نشینی جوک مشترکی را شنیده اند از کلمه ای از آن به عنوان ادیوم جدیدی استفاده میکنند. دانشجویانی که در کلاس درس عبارات مشترکی را فرا گرفته اند موقع گپ زدن در کافتریا از آن عبارت برای ادای منظور جدیدی استفاده می کنند. با کسی که کتابی را که شما خواندهاید، خوانده است در بسیاری موارد راحت تر می توانید حرف بزنید. گروهی که از درب های سینما بیرون می آیند کلمه هایی را به کار می برند که برای عابران خیابان بی مفهوم است و الخ. حتی در ابعاد بزرگ هر تحول اجتماعی، مثل انقلاب یا جنگ، ادیوم ها و عبارت های مخصوص خودش را «پیشاپیش» و پشت سر دارد. گفتم پیشاپیش چون بسیاری از تحولات اجتماعی اول با تحولات ادیوم ها آغاز می شوند. یک تمدن هم از نظر من «گروه بزرگی» است که ادیوم های رسمی خودش را دارد. برای کسانی که در یک تمدن مشترک زندگی می کنند واژه ها بدون اینکه نیاز به شرح اضافی داشته باشند بار معنایی مشترکی دارند.

برگردیم به «ادیوم های رفاقتی». این «ادیوم»ها پتانسیل های قدرتمندی دارد به شکلی که پاهای یک رابطه را به «بال» تبدیل می کند. شخصی که از بیرون یک گروه دوستی، رفاقتی، هم کلاسی، اجتماعی یا غیره وارد آن می شود در اولین مرحله در نفهمیدن «ادیوم»های مشترک است، که احساس غریبگی می کند. اگر سخن وری و زبان را بزرگ ترین قدرت و تفاوت انسان بدانیم، ادیوم قدرت دومی است که حتی بین آدم هایی با زبانِ اولیهی مشترک می تواند احساس آشنایی یا غریبگیِ ثانویه برقرار کند. شناختِ واژه های یک گروه به طورکلی از کاربرد معمولِ آن واژهها جداست چرا که با تجربه های مشترکِ گروه، بار معنایی جدیدی به واژه ها حمل شده است و واژه ها لزومن معانی سابق را نمی دهند و حتی چه بسیار واژگانی که معنا و حس معکوس کلمه را منتقل می کنند. مثلن «علی آقای سگ پز» قطعن سگ نمی پزد! و همان قدر که این واژه ممکن است حال کسی را به هم بزند می تواند بر لب دیگری لبخند خاطره آمیزی بیاورد.

برای برقراری ارتباط بین دو گروه پیش از هر چیز معرفی ادیومهای خاص آن گروه مورد نیاز است. این نامردی است که شما کسی را که نسبت به ادیومهای رفاقتی شما غریبه است بدون هیچ شناختی وارد گروه خودتان بکنید. چرا که با این کار دقیقن حس کسی را پیدا می کند که دستش انداخته اید! با این وجود من دوستان زیادی را دیده ام که نسبت به ادیومهای خود احساس ادیوم برتر دارند. غافل از آنکه کسی که بیرون از گروه شما بوده نیز چه بسا اگر در گروه شما بود واژه های شما را می شناخت. البته اگر امر این قدر واضح باشد که مشکلی نیست. مشکل اصلی در اینجاست که بسیاری اوقات این «غریبه نوازی» های ما کاملن ناخودآگاهانه صورت می گیرد و ما هیچ به این امر توجه نداریم که اشخاص یا گروه های دیگر معانی واژه های ما را به شکلی و با ریشه ای که ما می شناسیم نمی شناسند. و لذا از نفهمی های آن ها بر آشفته می شویم یا تعجب می کنیم.

ادیوم گرچه با اتیمون(etymon) متفاوت است اما این مساله به طور کلی با ریشه شناسی واژه ها بی ربط نیست. اتیمولوژی در صدد است ریشه های اصلی واژگان را بشناسد. اما همه ی واژه ها در زندگی روزمره ی ما معانی سنگین نخستین خود را ندارند. ما به ندرت با ریشه های کلمات حرف زده و به عبارتی کلمات را «از ریشه ادا می کنیم». شاید تنها در مواقع «ذکر» است که «یاد»مان هست و ریشه های کلمات را کاملن در یاد داریم و منظورمان است. در باقی مواقع مثلن در گپ زدن های دوستانه معمولن کلمه ها را سطحی تر و سبک تر به کار می گیریم. (به همین خاطر هم من گاه در یک کاربرد سطحی واژه ها اگر بخواهم مخاطب فارسی زبان به واژه «فکر» کند و آن را از نخست به یاد آورد آن را به انگلیسی می گویم. ما درباره ی کلمه هایی که زبان مادری مان نیست بیشتر فکر می کنیم و معانی آن ها در ذهن مان تازه تر است. در واقع ما در یک زبانِ جدید، کم سن و سال تر هستیم و در آن از برخی از ویژگی های مثبتِ کودکان بهرهمند. یک اینکه به کلمه ها "تازه تر" می اندیشیم.) در این میان ادیوم های رفاقتی کمک می کنند که ما بی آنکه از فضای یک گپ دوستانه دور شویم معانی ای را که به شکل جمعی تجربه کرده ایم با اشاره ای یادآور شویم چنانکه چه بسا یک کلمه کل حکایت یا خاطره یا حسی را در چنته ی معنای جمعی برای ما دارد و ما با گفتن یک عبارت چند صفحه مطلب را به مخاطب آشنایی می رسانیم که برای مخاطب غریبه توضیح همان کلی زمان می برد و از اصل مطلب دور می افتادیم و شاید حتی بیان کردن اش آن قدر خالی از لطف می شد که از خیرش می گذشتیم. هر چه این ادیوم های رفاقتی در بین ما بیشتر پیشرفت کند بارهای معنایی بیشتری را با سرعت بالاتری می توانیم انتقال دهیم به همین دلیل چه بسا در چند دقیقه سخن گفتن با یک دوست به اندازه ی چند روز چند هفته یا حتی چند سال مطلب و معنا رد و بدل می کنیم و شاید این یکی از دلایلی است که دوستی رضایت خاطری برایمان می آورد در حالی که رابطه ای غریب چنین رضایت قلبی را برایمان فراهم نمی کند و پس از کلی سخن گفتن حس می کنیم چندان حرفی نزده ایم.

درباره ی این «ادیوم» ها از نظر من چند مطلب مهم وجود دارد. یکی پتانسیل قدرتمندی است که به نظرم از آن غافلیم. گروه بدون ادیومهای مشترک هیچ معنایی ندارد. از طرف دیگر ادیوم ها قدرت انتقال معنای بسیار وسیع و پرکاربردی دارند. افرادی که ادیوم های مشترک دارند اولن حرف هم را سریع تر می فهمند و در واقع با هم بسیار سریع تر حرف می زنند. دومن با هم احساس همدلی می کنند. سومن چیز مشترکی دارند و آن عبارت هایی است که معنایش را فقط خودشان می فهمند و این همانند داشتن راز مشترک موجب ایجاد همدلی بیشتر است. ما باید هرچه بیشتر ادیوم تعریف کنیم و تعاریف مان را روشن کنیم. قطعن هرچه این ادیوم ها به ریشه های حقیقی معنا نزدیک تر باشند بهتر است اما نباید فراموش کنیم که ادیوم مشترک به معنای دل های مشترک و نزدیک است.

دومین مطلب این است که حواسمان باشد افراد بیرون از گود ما ادیومهای ما را نمی شناسند. با غریبه ها مهربان باشیم و بدانیم چه بسا خیلی از کسانی که با ما احساس دشمنی می کنند شناخت واژه های ما را ندارند. یادم هست یک بار استاد فلسفه ای می گفت «نخندیم که فلانی وحدت وجود بلد نیست». چه بسا مبحث سخت فلسفی ای چون «وجود» در واقع ریشه شناسی صحیح این کلمه است. می دانم که سخت است اما تمرین کنیم با کسانی که تعابیر ویژه و آشناشدهی ما را نمی فهمند مهربان باشیم.

بهشت به وقت شیراز

یگانه — Sun, 06 May 2012 09:09:58 GMT

یک فنجان بهارنارنج –علیه السلام- نوشیدم. نفوذ کرد در قلبم و حالا آمده ام سر نوشتن این!!!;) آمده ام بنویسم که

بهشت است به وقت شیراز. این روزها شعری در هوای شیراز جاری ست که به کلمه نمی آید. تنها باید بویید.

اگر دنبال خدا میگردی... ـ اگر یافتی که هیچ، اماـ اگر چون من "جستن" را فعلی می دانی که هرگز به زمان گذشته صرف نمی شود، این روزها کوچه باغهای شیراز را هم بگرد.

شیراز همیشه و تحت هر شرایطی ارزش اش را دارد! حتی اگر 24 ساعت بیشتر وقت نداشته باشی برای گشتن توی شهر و یک مسافرت کوتاه و نیامده باز دلت تنگ شود.

غروب نوشت

یگانه — Sat, 28 Apr 2012 19:07:12 GMT

خستهام. خستهگی ای که راست یا ناراست حس مقدسی بهاش دارم. "اوج خستگی" را دوست دارم. شاید همانقدر که دیگر مردم اوج لذت را! درس دو روز را توی یک روز گرفتهام. و الان ساعت پنج عصر روز دوم است! این کار را کردم تا برای خودم فراغت بیشتری فراهم کنم. وقت بیشتری برای با خود بودن. برای خودم! بس که خاطر خودم را میخواهم اینکار را کردهام! از فرط خودخواهی خودم را به این خستگی رساندهام! این را هم اضافه کنم به آن پارادوکسهای دیگرِ انسان بودن.

خودم را کشاندهام تا زیر آلاچیق وسط سبزهها. دانشجوها رفتهاند. حالا آلاچیق خالیست. چرا نباید زیر آلاچیق دانشجوها نشست؟ چرا هیچوقت هیچ استادی را ندیدم که این کار را بکند؟ چرا ناراحتم که کارمندها اینجا ببینندم! بیخیال! خودم را میگذارم روی نیمکتی زیر آلاچیق پشت به دانشگاه و رو به کوهها. و رها میکنمش تا برای خودش در خیالِ سبزِ سبزهها بچرخد. باید یادم باشد جا نگذارماش اینجا. یادم باشد وقت رفتن ببرماش.

ساعت پنج غروب روز دوم است و من منتظر کسی هستم. همیشه غروبها انگار منتظر کسی، چیزی، هستم. غروبهای خستگی به خصوص. انگار یک چیزی که از صبح به خاطرش این همه دویدهام حالا باید برسد. حالا که وقت رفتن است. حالا که دیگر نای دویدن ندارم. حالا که هر چه در توان داشتهام رفتهام. انگار وقتاش است که همهی آنچه را که روز به دست آوردهام، در پایان روز، پیش از آمدن شب، به کسی ببخشم، برای لبخندی قربانی کنم. به زیبایی ای هدیه کنم. به خاک بریزم... همهی وجودم اینرا میخواهد. مثل نیازِ به دادن که کم از نیاز ِ به گرفتن نیست...ولی در واقع منتظر هیچکس نیستم. منتظر هیچچیز. مدرنیته خوب به من آموخته همهچیز در درون خودم است. پس لابد منتظر خودم هستم. منتظر خودم که از راه برسد بیاید مرا ببرد از اینجا. آخر خستهام و پای رفتنم نیست.

اما نه!‌ انگار هنوز منتظر کسی هستم! انگار هر آدمی هر چقدر هم که لای آسیاب مدرنیته ساییده شود، یک نیم- اسطورهای دراش میماند. این اسطوره یک جایی زندهگی میکند برای خودش. و وقت خستگی وقتی که نمیتوانی روی پاهای آن منات بایستی میاید سراغات. یک چیزی انگار در هر آدمی هست که دلش میخواهد باور کند واقعیت، "این واقعیت زمخت و خشن" ... اوه! نمیدانم چرا این کلمه برای من شده عین یک نوحهی راستین! یعنی تا شبحِ عنواناش از خاطرِ خیالام میگذارد اشک حلقه میزند توی چشمهام

شاید هم برای خستگیست. موقع خستگی میتوانم حتی به یک خبر خوش گریه کنم! یعنی وقت خستگی خوشحالکننده ترین خبرهای دنیا برایم بیارزش است. میشنوم و با خودم میگویم نه!‌ ارزشاش را نداشت! بیشتر از بهایش پرداختی...حالا این همه ارزشمندی برای چه؟ آن "برای چهها" خود برای چه؟...

به کوهها نگاه میکنم و یاد جملهای میافتم که صبح موقع دیدنشان از ذهنم بیرون کشیدهام. نگاهی به خود انداختم و نگاهی به کوهها و با غرور در دل بهشان گفتم: برای آنکه ایمان دارد کوهها چه عمارتهای حقیری به نظر میرسند.

حالا اما "عمارتهای حقیر" برایشان واژهی مناسبی نیست! حالا به نظرم "زیبا" کلمهی درست است. توی این ساعت وقت غروب "زیبا" تنها چیزیست که به آنها میماند. چقدر طعم کلمهها در صبح و عصر متفاوتاند!‌ چقدر کوه با کوه، کوه با خودش... فرق میکند... فرق میکند در من..در زمانِ من...

"زیبا". زیبایی هرجا که باشد ممدوح من است! فرصت را غنیمت میشمارم و تا آمدن "هیچکس" تمامی وجودِ خیالام را چون غباری در پای این زیبایی به خاک میاندازم. چون سجدهای بیدلیل و بیاراده. چقدر دلم تنگ شده بود برای سجدهی بیاراده. چقدر نیاز داشتم به این زیبایی. چقدر مینوازد وجود خستهی مرا. برای یک لحظه دلم میخواهد "هیچکس" هرگز نرسد و من تا ابد محو این زیبایی ابدی باقی بمانم. آرزو میکنم همهی وجودم غباری شود تا بتواند روی کوهها بنشیند و هستیاش را به این زیبایی پیوند زند.

یاد دریا میافتم. بار اول این حس را توی دریا و میان شنریزههای کفِ ساحل زیر اشعهی طلایی خورشید تجربه کردم. توی آب ایستاده بودم و شنریزههای گرم را گرفته بودم توی دستهام. نرم بود. خورشید مینشست توی چشمهام. آب دائم موج بر میداشت توی دهنم. شور بود و تلخ. مقاومت نکردم در برابرش. شنها را در دستم فشردم و. جزئی از ساحل شدم. جزئی از شنها. جزئی از کف دریا. مست شدم. شاید هرگز اینچنین مست نبوده بودم ...

فیثاغورث میگفت جهان در حال اجرای یک موسیقیست. هستی یک نت عظیم است که نواخته میشود. چرخش کرات نیز بیرون از این دور میفاسولاسی نیست. موسیقیای عظیم که گوشها از شنیدناش عاجزند. فیثاغورث اولین کسی بود که نت هستی را کشف کرد. فیثاغورث اولین کاشف علم موسیقیست. پدر ریاضیات!‌ کی فکرش را میکرد...

حالا همانقدر که در جهانِ واقع موسیقی از ریاضیات دور به نظر میرسد همانقدر جهان از شنیدن نتی که مینواخته باز ماندهاست .مبهوت چیزی شاید ...

و من فکر میکنم اگر موسیقی هست پس حتمن باید رقص هم باشد. یک مجلس رقص. یک ضیافتِ تام ...که حالا انگار خراب شدهاست. انگار من به خرابههاش رسیده باشم. بعضیها انگار بدمستی کرده باشند دراش. بعضیها بد رقصی. بعضیها انگار سجده نکرده باشند به زیبایی ...انگار نبوسیده باشند خاکِ آن شکوفهی بهار ازلی را ...یکیاش خودِ من

حالا همهی سعی من این است که آن نت از دست رفته را بازسازی کنم. نه اینکه همهی این خرابه را بخواهم بسازم، نه، کار من نیست شاید فقط یک تکهی کوچک از آن آهنگ ...یک صحنهی رقص حقیقی یک جرعه از آن شراب..یک داستان از آن هزار قصه...یک لبخند از آن لبخندهای نخستین...یک...

اوه! باز رفتم توی کوه. توی دریا. توی هستی. آفتاب پایین آمد. وقت رفتن است. یادم باشد خودم را زیر آن آلاچیق جا نگذارم ...

آوینی ای که دوست دارم

یگانه — Thu, 12 Apr 2012 10:46:57 GMT

آوینی را دوست دارم! و یک "دوست دارم" که بگویی کارت زار است! یعنی تا ابد هی باید خودت را با "دوست دارم"ات در نظر بگیری و بازنگری کنی و تعریف هایت را هی بررسی کنی و تمام افکارت را هی بازـببینی و هر حرف جدیدی را در باب اش در نظر بگیری و دائم از خودت بپرسی "چرا" و "آیا" و ...”دوست دارم” ام را دوست دارم؟ و آنکه دوست میدارد را در خودت حاضر کنی تا جواب پس بدهد و... و خلاصه این جوریهاست که "دوست دارم" به قول بوبن جملهای است که گفتناش یک عمر طول میکشد نه بیشتر و نه کمتر!

و "آوینی را دوست دارم". البته نه آن سه آوینی را که حسین درخشان روایت کردهاست! (+)...

روایت درخشان از آوینی روایت خوب و جالبی است. و مثل هر روایت و داستان دیگری تصویر آوینی است در ذهن نویسنده و نه خود آوینی. آوینی ایست که درخشان فهمیده و درواقع درکی شخصی ست و قمست هایی از حقیقت را با قسمتهایی از خود آمیخته.

اما چرا میگویم " نه آن آوینی را که حسین درخشان روایت کردهاست "؟ یک جای کار این نوشته اساسن میلنگد. درخشان یک نکتهی کلیدی را ندیده یا ازش چشمپوشی کرده. یک موضوعی که کل تحلیل او از آوینی را تحت شعاع قرار میدهد. البته نوشتهی او ایرادات ریز و درشت دیگری هم دارد. اما من نه وقت و نه انگیزهی بررسی مو به موی آن نوشته را ندارم. پس من فقط به نکتهی کلیدی که گفتم اشاره می کنم. به هر حال تحلیل او این نکتهی مثبت را هم دارد که "وقایع" را درست دیده. یعنی لااقل با او سر واقعیت هایی که بوده لازم نیست بحث کنم.

اول اینکه دربارهی انسان موضوعی وجود دارد به نام "حس درون بینی" (introspection). این حس گره خورده به حس "خودآگاهی". و درست مثل آن غیرقابل تعریف است. یعنی همانطور که چیز واضحتری از حس حضور من نسبت به خودم وجود ندارد، حس درونبینی نیز امری واضح و توضیح ناپذیراست. شکست واقعی یک انسان نیز از این نقطه اتفاق میافتد. یعنی تا وقتی که شما در ادراکات حسی بیرونی خود(دیدن، شنیدن و غیره) یا در قوای محاسبه یا استدلال خود دچار خطا میشوید، حقیقن شکست نمیخورید. بلکه خودآگاهی یک انسان زمانی فرومیریزد که به حس درونبینی خود شک میکند(این بحث مفصلیست که اینجا جایش نیست)

آدم ها با شناختی آگاهانه یا ناآگاهانه دربارهی این نقطهی خطرپذیر و آسیبناکِ خود، معمولن در آن حوزه وارد مراوده نمیشوند. خیلی از افراد اساسن رابطهای نزدیک به این معنا با جهان پیرامون خود برقرار نمیکنند تا در صورت خطا دچار نقص خودآگاهی نشوند. درواقع حساسترین نقطهی وجودی خود را وارد گودِ خطر نمیکنند. افرادی که در جامعه میبینیم اغلب چنیناند. "آوینی اول"ی هم که درخشان تصویر کرده کماکان چنین برخوردی با جهان پیراموناش دارد. آنچه که درخشان "دخترباز" یا به تعبیر کلی تر "هوسباز" مینامد در واقع یک برخورد سطحی، و بدون حضور و رابطهی حقیقی با هستی ست. "هوس" خودش امر مضمومی نیست. هر خواستنی و هر اوجی در زندگی یک انسان قطعن از یک هوس آغاز میشود. هوسی که به طور کامل پرورانده شود به هدفی والا و متعالی خواهد انجامید که تمامی وجود فرد را فرا میگیرد. تمامی قهرمانهای داستانهای ملی یا دینی یا عرفی در هر جامعهای حتی به نوعی هوسساز(و البته نه هوسباز) بوده اند. "فرهاد" به راستی در زبان عامیانه کیست؟ فقط یک مرد عاشق پیشه کوه کن؟ "مجنون" کیست؟ مردی که عاشق زنی متاهل است؟ در واقع نه! مردم اسطوره ها را فقط به خاطر عاشقپیشگیشان نمیستایند. بلکه قهرمان توانسته هوس اش را بپروراند و آتش دلاش را بزرگ کند و این کار هر خسی نیست. هوسساز در هر عقیدهای هم ستوده شده. این مربوط به فقط فرهنگ ایرانی نیست. بلکه در اسلام نیز حقیقت عشق امری مقدس شمرده شده، عشق به معنای خواستنی که از "درونبینی" فرد برخواسته باشد. هوسسازی به معنای ساخت هوس و باخت همهی هستی بر سر آن، امری والا شمرده شده: "من عشق فعف ثم کتم ثم مات ..."

هوسساز بذر هوس، این شعلهی کوچک و لرزان را چون دانهای کوچک و ظریف در دل خاک وجودش میکارد و با ذره ذرهی هستیاش آنرا تغذیه میکند و با نمِ اشک و غم آه و گرمای سوختنِ خویش آنرا میپرورد و بارور میسازد. چنانکه درخت تنومندی میشود، " کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ". آنچنانکه وقتی از کنار این درخت میگذرید باور نمیکنید این درخت عظیم و سترگ و پربار که اینک جزو داراییهای این روح غنیست همان هوس کوچک و بیریشه و زودگذر بود، چون یک هیچ در دستهای لرزان باد، با "هوا" آمده بود و با هوا میرفت

هوسباز اما به راستی با هستی رابطه برقرار نمیکند. او هرگز حقیقت وجودش را در معرض خطر نمیگذارد. برای او رابطهی با هر چیز سرگرمی بیش نیست. او درواقع سرشار از یک نوع بیاعتمادی و بیاعتقادی به حقیقت است. رابطهی او با حقیقت نوعی لذت است و هرگز نمیتواند ربطی عمیق و راستین بین خود و حقیقت ایجاد کند. چون در واقع به آن اعتقاد هم ندارد. اینجاست که به نظر من درخشان وارد یک گاف توضیحناپذیر در تحلیل آوینی میشود. به این شکل:

آوینی اولی که درخشان مینویسد، فردیاست که رابطهاش با هستی رابطهی وجودی نیست. "هوسباز" است. بازی میکند در هستی! چیزی را جدی نگرفتهاست. و اما آوینی دوم و سوم و به خصوص دوم. این یکی شخصیتی است که با درونبینی به هستی مینگرد. به هستی اعتماد میکند. با همهی وجود پیش میرود. کارش را و زندگیاش را و خودش را بر سر یک راه وقف میکند. با همهی وجود حرف میزند. با حضور کامل میزید. در "یک" جهت عشق میورزد. ناملایمت ها او را منصرف نمیکند. و اتفاقن در این روند هرچه جلوتر میرود نه سردتر و ناامیدتر که روزبهروز پخته تر و متمرکزتر و منسجمتر میشود. وجودش در یک کلمه خلاصه میشود: " ". همهی آن آوینی قبلی یا در واقع آوینیهای قبلی در این آوینی جدید متحد و همراه میشوند. همه در یک راستا قرار میگیرند. از همهی امکانات قبلیها استفاده میشود و اتفاقن رابطهی او با فیلم ساختن یا رفتن به"دهکوره"هایی که درخشان نوشته نیز چنین است. گویی پیش از این نیز او در خواندن و نوشتن و فیلم دیدن و هرچه، همه چیز را آموخته بوده برای امروز. همهی سرمایههای وجودی او هم اینک در یک وجود و برای یک وجود خلاصه شده و معنا یافته: حق. گاف موجود در نوشتهی درخشان اینجاست: این آوینی جدید چگونه از آن آوینی قبلی ایجاد شد و بیرون آمد؟ چه چیزی یک وجود متکثر و به تعبیر او "هوسباز" را به وجودی "متحد" و "متمرکز" تبدیل کرد. چه چیزی همهی ساحات وجود او را "یک"ی کرد. چه بلایی بر سرش آمد؟ چه شد؟

درخشان اینجا خیلی ساده پاسخ میدهد. یعنی پاسخی که میدهد بیش از حد سادهاست. مرا که اقناع نمیکند. اگر او فقط جوگیرِ " آن شورش کوتاه علیه انسان مدرن" شده بود چرا برنگشت؟ آیا میترسید؟ آیا خجالت میکشید بگوید که اشتباه کرده است؟ مگر او قبلن هم بر نگشته بود؟ مگر خیلی ها بعد از آرام شدن جو آن سالها آرام نشدند و سر در لاک خود فرو نکردند و مشغول زندگیشان نشدند؟ چرا این "شورش" در درون آوینی به جای آرامتر شدن روز به روز شعلهورتر شد و پرشورتر شد و آخرش وجودش را شعلهور ساخت؟ اینجاست که این تحلیل او از یک انسان خیلی سطحی و "بیرونی" است. او سعی کرده همهچیز را به "بیرون" ربط دهد. و "آوینی اول"ی را که ساخته در باقیِ آوینی نیز جریان بدهد و او را همان شخص بداند با همان مشخصات که فقط دایرهی خواستههاش تغییر کرده. البته مسلمن آوینی-مثل هر انسانی- قسمتهایی از خود پیشیناش را با خودپسیناش دارد و چنین هست که بسیاری از خصوصیات او قابل تبیین در گذشتهاش باشد و بسیاری از کارهای او-باز مثل هر انسانی- مرتبط و تحت تاثیر جهان پیرامونی و بیرونی او. اما چیز مهمی که در این تحلیل نادیده گرفته شده "ساحت وجودی" فرد است. "تحول"ی که نخست در دایرهی درون و وجودِ شخص اتفاق افتاده. و تا شخص چیزی را به راستی حقیقت نیابد و آنرا همان چیزی که در جستجویش بوده حس نکند و درونبینیاش او را به آن متقن نسازد هرگز چنین تحولی در شخصیت کسی کشککی رخ نخواهد داد! نه، این تمام قصهی یک انسان نیست ...

+ برای درخشان آرزوی آزادی هر چه زودتر دارم.

آیا آنچه پولش را می دهیم مال ماست؟

یگانه — Thu, 05 Apr 2012 14:50:55 GMT

اگر فکر میکنید سوال خیلی بدیهیای پرسیدم، کافیاست سری بزنید به شهری کوچک یا روستایی و از مزرعهدار یا باغداری چیزی بخرید. مثلن مثل من بروید عسل طبیعی، زیتون، ترشی، ماست و شیرینیهای محلی بخرید. آن وقت مشاهده کنید چطور فروشنده-که تولیدکنندهی محصول هم هست- به دستهای شما، که حاوی محصول اوست، نگاه میکند و چطور بدون پرسیدن شما دربارهی طرز استفاده یا نگهداری آن نظر میدهد. اگر مثل من از شهری خوگرفته به اصول انسانی و اخلاقِ سرمایهداری آمده باشید اولش شاید قدری برایتان عجیب باشد یا حتی احساس عدمِ راحتی کنید از اینکه گویا حدود مالکیت خصوصی شما رعایت نشده است و دیگران حتی پس از خرید شما دائمن خود را مجاز میبینند دربارهی جزئیات مختلف چیزی که «مال» شماست اظهار نظر کنند. اما اگر بتوانید پایهی حس خودتان و حس تولیدکننده را تحلیل کنید، با قدری دقت درمییابید که او با «محبت» به محصولش مینگرد و گویا حتی بعد از خرید شما نگران خرابی محصول است و اینکه به استفادهی صحیح نرسد. پس وقتی محصولاش را به دستتان میسپارد، حتی بدون سوالی از جانب شما، صمیمانه برایتان توضیح میدهد چگونه باید آن را به بهترین شکل نگهداری و استفاده کنید. خرابی محصولِ او، پس از فروش برایش هیچ زیانی ندارد، اما او انسانتر از آن است که تنها به سود و زیان خود بیاندیشد. برای او رابطهاش با محصول به فروش ختم نمیشود. بلکه نوعی رابطهی عاطفی بین او و تولیدش وجود دارد که حتی پس از پرداخت پولاش امتداد مییابد. جوری که گاه موقع خرید از این فروشندگانِ بیواسطه حس میکردم اگر چیزی را که خریدهام به بهترین نحو مصرف نکنم و خراب شود، حتمن از دستم دلخور میشوند!

این نگاه به اشیا ممکن است عجیب به نظر برسد. اما خوب است به یاد بیاوریم، قیمتی که ما در ازای شیای به صاحب آن میپردازیم، یک قرارداد اجتماعی بیش نیست. به راستی چه کسی میتواند، یک کیلو برنج یا زیتون را «ارزش» گذاریِ پولی کند؟ آیا صرفن تشابه نوع یک محصول میتواند به این معنا باشد که آنمحصول از هر تولیدکنندهای یک میزانِ یکسان میارزد؟ ما چه میدانیم آن محصول به راستی چقدر برای تولیدکنندهاش ارزش و اهمیت دارد و او چقدر برایش از وجود خویش مایه گذاشتهاست؟ ما فقط بهایی قراردادی در برابر محصول پرداخت میکنیم و نه «حق» واقعی آن را. این امتداد شوق آمیز و محبت آلای نگاه به کالا، در ادامهی خرید بسیار برایم جالب بود.

این نوع خرید و این نگاه فروشنده به محصول برایم تازگی و "روشنی" داشت. نگاهی که در شهر، دیگر یافت نمیشود! جایی که این جمله دربارهی مالکیت پیشین ـکه سارتر به آن توجه داشت ـ که «مالکیت یک نوع دوستی میان انسان و اشیا» بوده است، دیگر صادق نیست. وقتی بستهای را از یک سوپرمارکت خریداری میکنید، به محض پرداخت پول، رابطهی ماشینیِ شما با ماشینِ تولید کننده به پایان میرسد (فروشنده هم که واسطهای بیش نیست). اگر هم سوالی دربارهی کالا بپرسید، شما را به بروشور پشت بستهبندی ارجاع میدهند و اگر اطلاع بیشتری بخواهید، هیچکس نمیداند! شما با کالایی که میخرید غریبهاید! رابطهی شما با کالا در حدیست که کارخانه اجازهداده است. و کافیست یک حساسیت کوچک به حتی یک نوع ادویه پیدا بکنید تا ببینید خرید کردن (از محصولات تولیدشده بر مبنای همانندانگاری) چقدر دشوار میشود...

در کل این سوال بهجاییاست که سرمایهداری ـکه در واقع پاسخی برای آن نداردـ پرسیدناش را ممنوع یا بیحاصل میداند: آیا آنچه پولش را میدهیم مال ماست؟

تجربهی دیگری از این اختلاف بین دو سبک و نگاه به زندگی داشتم. بعدازظهری داشتم در تپههای اطراف روستایی در حوالی نورتایم برای خودم قدم میزدم. آن طرف جاده باغ سیبی را دیدم. داشتند سیبها را بار میزدند. نگاهام افتاد. خانمی که عقب وانت در حال گذاشتن جعبهی سیبی بود لبخند زد، از آن فاصله دستی تکان داد و تعارف کرد. یک لحظه مردد ماندم. آیا باید تعارفاش را میپذیرفتم؟ رفتم به آن طرف جاده. سیب درشتی را برداشت و دستش را به سمت من دراز کرد. جالب اینجا بود که یک کلمه هم زبان هم را نمیفهمیدیم. در چشمهایش از آن نخوت و تکبر رایج مردم شهر خبری نبود بلکه همان مهربانیِ مهمان کردن بیشائبهی روستاییانِ ایرانی بود. نمیدانم نگاه چشمهای مرا چه ترجمه کرد که شروع کرد به مالیدن سیب به دامناش و بعد دوباره سیب را به سمت من آورد. که یعنی تمییز است و نیازی به شستناش نیست. او مرا به سادگی و بیهیچ چشمداشتی در رابطهی دوستیاش با سیب مهمان میکرد. لبخند زدم و سیب را گرفتم. ابتدا به "زبان مشترک بشری" و بعد با آلمانی دست و پا شکستهای ازش تشکر کردم. نگاهاش همانجا مرا مصمم کرد متنی بنویسم در تفاوت این دو سبک زندگی و نگاه به جهان. نگاهی که با آن نگاههای مردم شهر خیلی متفاوت بود.

مهربانیِ مسبوق

یگانه — Sat, 31 Mar 2012 22:18:03 GMT

میان فامیل ما یک "آقایِ فلان" بود که همیشه چندبرابر دیگران عیدی میداد. برای ما کوچولوها شیرین بود. ما بچههای سابقِ فامیل هر سال عید که به دیدناش میرفتیم، یا حتی نمیرفتیم(!) عیدیمان به راه بود. وقتی همه دویست تومانی عیدی میدادند، او پانصدی میداد. و وقتی همه پنجهزاری میدادند، او نفری بیستهزار تومان عیدی میداد! و به ما سوگلیها هم چکپول!

امسال اولین سالی بود که "آقایِ فلان" دیگر به ما "بچههای سابق" عیدی نداد. من قلبن از این کارش احساس رضایت کردم. خوب سختاست برایم که یکی هی بیحساب ببخشد به خصوص که ما بزرگ شدهایم و او پیر و بازنشسته...

توی مهمانی یکی از همان "بچههای سابق فامیل"، را دیدم که گفت: "این "آقایِ فلان" هم امسال عیدی نداد. حیف!" حالا این "بچهی سابق فامیل" هم شاغل است و لابد حقوقاش چند برابر حقوق بازنشستگیِ "آقایِ فلان"! با تعجب گفتم که "خب ما بزرگشدیم دیگه!" گفت "آره! ولی آخه عیدیهاش همیشه حال میداد خیلی!"

فکر کردم که عجب! سابقهی مهربانی، آدمیزاد را متوقع میکند و به طمع میاندازد. جوری که انگار مهربانیِ مسبوق را حق خودش میپندارد و از قطعاش شاکی میشود و گستاخ. یاد تو افتادم و سابقهی مهربانی ازلیات که ...

بهار بوی تو دارد عزیز گشته از آن

یگانه — Tue, 20 Mar 2012 15:32:00 GMT

چگونه می توانی از آغوش من بگریزی

وقتی در هر ستاره چشمت

و در هر نسیم بهاری بوی تو را

احساس میکنم

تا پاییز نیز اگر زنده بمانم

تو را در مرگْ زیستنْ

خواهم آموخت

هیجان فلسفیِ من و گربه ی شرودینگر!

یگانه — Wed, 14 Mar 2012 06:33:00 GMT

چه کیفی دارد! توی بستهای آنجا هدیهای است برای من. نمیدانم از کجا فهمیده که من دلم هدیه میخواهد. حالا هی دارم فکر میکنم که چه چیزهایی میتواند تویش باشد و هی ذوق میکنم. اصرار دارد که «برو دست و صورتتو بشو بیا دیگه!» ولی هی بحث را عوض میکنم و باز کردناش را به تعویق میاندازم. تا باز نکنماش میتوانم همینطور هر چیز دلخواهی را توی آن جعبهی خوشگل تصور کنم. یا حتی از اینکه نمیتوانم حدس بزنم درش چیست، ذوق کنم. قشنگیای اش به این است که اصلن نمیتوانم حدس بزنم توش چی میتواند باشد. برعکسِ او که دوست دارد زودتر بازش کنم تا ببیند ذوقم را، من دلم میخواهد هرچه دیرتر بازش کنم. خستهام و تخیلام از هر زمان دیگری بال و پردارتر. میخواهم تا وقتی که پر میکشد همینطور از لذت خیالهایم مشعوف شوم. اگر بازش کنم تویش فقط یک چیزاست. اما تا بازش نکردم تویش میتواند هرچیز باشد. واقعیت آن است که واقعیتِ «یکچیز» ارزشِ واقعیای بیشتر از تخیلِ «هرچیز» دارد. اما من خستهام و حوصلهی واقعیت را ندارم.

فلسفهی کلاسیک تنها به واقعیت ارزش نهاد. برخی از فلاسفهی علم معتقدند مکانیک کوانتم موهومیاست و تئوریای بر مبنای واقعیت نیست. برای آنکه واقعیت را دربارهی گربهی شرودینگر بدانیم تنها راه آناست که درِجعبه را باز کنیم. اما احساسِ فلسفیِ من با این نظر کاملن موافق نیست. چرا که شیرینی تخیل هم واقعی است.

و اما ربط این پست با مکانیک کوانتمی! مساله گربه شرودینگر مساله معروفی است در مکانیک کوانتمی که به بیان داستانی چنین می شود: ما نمی توانیم از زنده یا مرده بودن گربه درون جعبه در زمان "اکنون" آگاه شویم. و اگر هم به شیوه ای دست به مشاهده بزنیم مشاهده ی ما وضعیت گربه (زنده/ مرده) را در زمانِ اندازه گیری (مشاهده) مشخص می کند نه در زمان "اکنون"ی که می خواهیم (چرا که طبق مکانیک کوانتم اندازه گیری یا مشاهده بر حالت سیستم تاثیر می گذارد و آن را از حالت "اکنون" اش خارج می کند. پس هیچ راهی برای آگاهی از "اکنون" گربه نداریم. یا می توان گفت گربه شرودینگر اکنون، حالتی از هم مرده و هم زنده است.) الان برای درک کلاسیک این مساله راهی به ذهنم رسید: فرض کنید جادوگری نامرئی در جعبه نشسته و مواظب است تا به محض اینکه شما در جعبه را باز کنید گربه را زنده یا مرده کند. یعنی وضعیت اش را تغییر دهد به گونه ای که آن وضعیتی نباشد که پیش از باز کردنِ درِِ جعبه داشت) من این مساله کوانتمی را به شکل دلخواه خودم به کار بردم: فرض کنید "خیال من"، حالت فعلی شیِ در جعبه باشد. در آن صورت وضعیت "اکنون" شی در جعبه (=خیال من) "هر چیز"ی است. چرا که من تا باز نشدن درِ جعبه می توانم هر چیزی را در اش تصور کنم. و مشاهده ی من از درون جعبه (=شی واقعی درون جعبه) "هر چیز" (وضعیت اکنون جعبه ) را به "یک چیز" (شی واقعی درون جعبه) تبدیل خواهد کرد.